Poławiacze piasku nad rzeką Niger

Na rogatkach Bamako, tam gdzie wielka rzeka Niger zwalnia nieco przed kolejnym zakrętem, rozwinął się przemysł, którego nie znajdziecie na żadnej giełdzie papierów wartościowych. 

Nie ma tu zarządów, klimatyzowanych biur ani prezentacji w PowerPoincie. Jest za to piasek, woda, kilkadziesiąt drewnianych łodzi i tysiące ludzi, którzy każdego dnia wydobywają z rzeki materiał budowlany dla rozrastającej się stolicy Mali.

Wystarczy stanąć na brzegu, żeby zrozumieć, że nie jest to zajęcie dla miłośników spokojnego wypoczynku. Łodzie obijają się o siebie, mężczyźni brodzą po pas w wodzie, inni stoją na wąskich deskach i przerzucają piasek z jednego miejsca na drugie. Ktoś podaje wiadro, ktoś inny ciągnie łódź, a jeszcze ktoś próbuje utrzymać równowagę, jakby właśnie występował w cyrku, tylko bez siatki zabezpieczającej i oklasków publiczności.

Piasek trzeba najpierw wydobyć z dna, potem załadować na łodzie, przetransportować do brzegu i wyładować na wielkie hałdy. Tam czeka już kolejny etap: ciężarówki, które zabiorą go na budowy domów, sklepów, murów i całych nowych dzielnic Bamako. 

Rzeka dostarcza surowiec, ludzie wykonują resztę, a miasto rośnie. Można powiedzieć, że Niger jest największym dostawcą materiałów budowlanych dla malijskiej stolicy, choć nie wystawia faktur i nie prowadzi działu reklamacji.

Patrząc na te wszystkie łodzie, pomyślałem, że w Europie podobną operację obsługiwałoby kilka koparek, taśmociągi, systemy automatycznego załadunku i pewnie jeszcze aplikacja do zarządzania flotą. 

Tutaj technologią jest człowiek, jego siła, doświadczenie i umiejętność współpracy. Nie ma wielkiej wydajności na jednego pracownika, ale jest coś, czego nie da się łatwo zastąpić: ogromna liczba ludzi, dla których ta rzeka jest miejscem zarobku.

Bamako potrzebuje piasku, Niger go dostarcza, a ludzie codziennie wykonują swoją robotę. Rzeka nie pyta, czy miasto ma już wystarczająco dużo betonu, a budowniczowie nie zastanawiają się, czy za kilka lat na dnie zostanie jeszcze tyle piasku co dzisiaj. 

Na razie interes się kręci. Łodzie pływają, ciężarówki wywożą kolejne ładunki, a Bamako rośnie. I tylko Niger, który widział już niejedno imperium, płynie dalej, jakby cała ta ludzka krzątanina była dla niego zaledwie drobnym epizodem.

O mieszkańcach Beledougou, czyli Houellebecq bez Sorbony

W Beledougou Bambara walczą z wypaleniem, chociaż na pierwszy rzut oka trudno byłoby ich o to podejrzewać. Wystarczy spojrzeć na tych jegomościów, którzy wyszli na klepisko w maskach, słomianych pelerynach, z muszlami kauri przyklejonymi do twarzy i piórami sterczącymi z głów niczym anteny odbierające sygnały z innego świata.

Bambara mają dziś powody do zmartwień i nie wszystkie da się zagłuszyć bębnami. W Mali wypala się nie tylko słońce nad sawanną, ale również poczucie bezpieczeństwa. Dżihadyści rozszerzają swoje wpływy, stanowiąc zagrożenie dla dotychczasowych wartości, obyczajów i sposobu życia lokalnych społeczności. A przecież wystarczy spojrzeć na tych tancerzy, żeby zrozumieć, jak wiele może zniknąć, kiedy ktoś postanowi urządzić świat według własnych reguł.

Można sobie wyobrazić, że gdyby bojownicy dotarli do Beledougou i zaczęli urządzać tam nowy porządek, nie pytaliby nikogo o zgodę na kontynuowanie tańców. Maski mogłyby wylądować w ogniu, słoma na ziemi, a tancerze musieliby znaleźć sobie jakieś bardziej stosowne zajęcie.

Przypomniała mi się wtedy Uległość Michela Houellebecqa. W jego powieści Francja nie zostaje zdobyta przez obcych najeźdźców. Zmiana przychodzi przez urny wyborcze, polityczne układy i ludzi, którzy dochodzą do wniosku, że nowemu porządkowi można się całkiem wygodnie podporządkować. Profesorowie zmieniają uczelnie, elity zmieniają poglądy, a główny bohater zaczyna rozważać konwersję, bo może dzięki temu odzyskać posadę, pieniądze i przyjemniejsze życie. Nikt nie musi go specjalnie przekonywać. Wystarczy, że pokaże mu korzyści.

W Mali scenariusz jest znacznie mniej literacki, bo dżihadyści nie przychodzą z propozycją lepszego etatu na Sorbonie. 

Tam, gdzie zdobywają kontrolę, potrafią narzucać mieszkańcom własne reguły i ograniczać praktyki uznawane przez nich za niedopuszczalne. W obu przypadkach pojawia się jednak pytanie, co zostaje z dawnego świata, kiedy człowiek przestaje mieć możliwość życia po swojemu. W Paryżu profesor może jeszcze przeliczyć korzyści z konwersji. W Beledougou tancerz w masce może nie mieć nawet takiego luksusu.

Patrzyłem na dzieciaki siedzące na motocyklu i zastanawiałem się, w jakim właściwie świecie przyjdzie im dorastać. 

Czy słoma nadal będzie leżała pod nogami, czy może za kilka lat znajdzie się już tylko na głowach tancerzy, którzy będą ją zakładać na specjalne okazje, żeby przypomnieć sobie, jak wyglądał dawny świat. A jaki będzie status sztucznej inteligencji w Beledougou? 

Czy miejscowy szaman będzie konsultował się z ChatGPT przed wypędzaniem złych duchów, czy może powstanie pierwsza wiosenna aplikacja do przepowiadania deszczu, obsługiwana przez chłopaka, który dzisiaj nie sięga jeszcze nogami do ziemi, siedząc na motocyklu?

Pytania można mnożyć. Może emigranci z Nigerii zajmą za jakiś czas połowę Afryki Zachodniej, otwierając warsztaty, sklepy i firmy, a może Pakistańczycy ruszą na kontynent w takiej liczbie, że w każdej większej miejscowości powstanie stragan z warzywami i owocami, podobny do tych, które od dawna prowadzą w Londynie.

 Może dzieci z Beledougou będą kiedyś pracować dla chińskich firm technologicznych, a może ich wnuki będą sprzedawać w internecie maski swoich dziadków kolekcjonerom z Europy. Nie wiadomo. Przyszłość ma to do siebie, że rzadko pyta nas o zdanie.

Jedno jest pewne: XX wiek to był przy tym wszystkim pikuś. Dwie wojny światowe, zimna wojna, dekolonizacja, rozpad imperiów i kilka rewolucji wygląda dziś jak rozgrzewka przed tym, co szykuje nam obecne stulecie. Zmiany technologiczne, migracje, konflikty, nowe religie, nowe potęgi i sztuczna inteligencja, która może wkrótce wiedzieć więcej o mieszkańcach Beledougou niż oni sami o sobie. A dzieciaki siedzą na motocyklu, patrzą w obiektyw i jeszcze nie mają pojęcia, że świat już szykuje im zupełnie nowy scenariusz.

Nie będę jednak psuł im dzieciństwa przepowiedniami. Na razie można nalać sobie zimnego drinka, włożyć do niego słomkę i usiąść wygodnie.

Popcorn też się przyda. Bo zapowiada się widowisko, przy którym cały XX wiek wygląda jak niewinna próba generalna.

Bambara Breakdance

W Beledougou Bambara najwyraźniej postanowili pokazać, że Afryka nie musi nikogo naśladować, żeby mieć własny breakdance. Czterech zamaskowanych jegomościów, odzianych w słomę, szmaty i całą tę tajemniczą garderobę, której nie znajdziecie w żadnym paryskim butiku, ruszyło na klepisku do tańca.

Publiczność dopisała. Wstęp był darmowy.

W Polsce, kiedy komuś słoma wychodzi z butów, to obciach. W Mali to zupełnie inna historia.

Turaj w Beledougou słoma może być oznaką statusu, a przynajmniej elementem stroju, z którym nie ma żartów. Żadna tam słomianka przy meblościance, żadna dekoracja z Cepelii. Prawdziwa słoma, od stóp do głów, noszona z dumą i w rytmie, którego nie powstydziłby się niejeden parkiet. Jak widać, wszystko zależy od szerokości geograficznej. 

W Polsce słoma zdradza pochodzenie, w Mali potrafi nadać człowiekowi rangę. 😄

Dzieci patrzyły, dorośli też, a ja pomyślałem, że gdyby ktoś przywiózł tu jurorów z telewizyjnego konkursu tanecznego, mogliby mieć poważny kłopot z oceną.